Pylers van t bouvallig leven

'Pylers van 't bouvallig leven' beschrijft in chronologische volgorde de ontwikkeling van de gezondheidszorg in de residentie, waarbij vooral de primaire bronnen spreken. Den Haag nam in Nederland een bijzondere positie in als residentie, zetel voor het koninklijk huis en als garnizoensstad. Naast de algemene stedelijke geneeskunde wordt daarom ook extra aandacht besteed aan de ontwikkeling van de militaire geneeskunde, de hofgeneeskunde en de positie van de arts-ambtenaren. In aparte kaders worden deze bijzondere takken van de sociale geneeskunde beschreven en rijkelijk geïllustreerd. De ontwikkeling van het onderwijs in de genees-, heel- en verloskunde en de farmacie volgt een zeer eigen patroon in Den Haag met een traditie van ruim twee eeuwen waarin Haagse lectoren en professoren van formaat in dienst van de Haagse Sociëteit gebruik konden maken van een eigen theatrum anatomicum en een hortus botanicum. De Haagse medische boekproductie van 1600-1950 loopt als een rode draad door het boek heen. De vele bijlagen achter in het boek op het gebied van personele bezetting in de Haagse gezondheidskringen, over de zorginstellingen en de medische literatuur bieden een snel en zo compleet mogelijk overzicht van diverse aspecten van de gezondheidszorg in de Hofstad.
In de eerste eeuwen speelde Kerk en Caritas een grote rol bij de verpleging en behandeling van de zieke medemens. Een opname in een gasthuis was iets voor de armen die het zich niet konden veroorloven thuis verpleegd te worden. De laatste twee eeuwen werd dat beeld vooral door de invoering van de antisepsis en asepsis en de ethernarcose langzaam maar ingrijpend gewijzigd. In toenemende mate vonden opnames in ziekenhuizen plaats, eerst alleen in het Gemeenteziekenhuis en in het Militaire hospitaal. Daarna volgden ook voorzichtig confessionele ziekenhuizen en categoriale instellingen en rond 1900 ontstond zelfs een wildgroei in de particuliere 'villageneeskunde'. De meest recent verandering in de ziekenhuizen is de verschuiving van de langdurige klinische verpleging en behandeling naar de veel snellere en kortdurende poliklinische geneeswijze. De uitgebreide Haagse medische boekenschat wordt in de diverse hoofdstukken apart besproken en in de bijlagen vrijwel volledig weergegeven en volgt al deze ontwikkelingen op de voet.

Voorwoord

Inleiding

1. Van Opstand tot en met de oprichting van het chirurgijnsgilde 1600-1700
Beginnende professionalisering van het Haagse gezondheidswerk: Chirurgijns / Doctores medicinae / Vroedvrouwen / Kwakzalvers, beunhazen en rondtrekkende meesters / Apothekers / Overtredingen en illegale praktijken
Medisch onderwijs: De leeropdracht aan de eerste hoogleraar / Anatomische lessen in Den Haag
Medische boekproductie tot 1700

Intermezzo I: Hof-, lijfartsen en koninklijke accoucheurs van 1400 tot 1950

2. Institutionalisering van de gezondheidszorg op plaatselijk niveau 1700-1800
Collegium Medicum Hagiensum
Medisch onderwijs: De professoren en lectoren van 's-Gravenhage namens de Sociëteit / Een Haagse Illustre school? / De anatomische lessen in het theatrum anatomicum in de achttiende eeuw
Het Collegium chirurgicum in de achttiende eeuw: Franse chirurgijns / Feestelijke maaltijden / Chirurgisch wel en wee / Chirurgische examenvragen / Een verloren gewaand chirurgijnsgroepsportret door Niels Rode
Andere medische beroepsgroepen: Vroedvrouwen / Tandmeesters / Apothekers
Kwakzalvers en rondreizende meesters in Den Haag: Steensnijders
Medische boekproductie in de achttiende eeuw

Intermezzo II: Haagse apothekers en hun wonderbaarlijke rariteitenkabinet (1694)

3. Van Geneeskundig Staatsbestuur naar Staatstoezicht via de wetten van Thorbecke 1800-1900
Collegium medicum: Prominente Haagse geneeskundige ambtenaren / Stedelijke Geneeskundige Dienst
Chirurgijns en vroedmeesters
Andere medische beroepsgroepen: Vroedvrouwen / Apothekers en drogisten / Tandmeesters, kunstgebitten en krantenannonces
Anatomische lessen in het Theatrum anatomicum
De eerste ziekenhuizen, een militair hospitaal en een burgergasthuis: Dolhuis, krankzinnigengesticht en psychiatrisch ziekenhuis / Particuliere inrichtingen 'Zuiderburg' in Voorburg en 'Buitenrust' in Den Haag
Medische boekproductie in de negentiende eeuw

Intermezzo III: Militaire geneeskunde in de hofstad

4. Ontwikkeling en vooruitgang van de geneeskunde rondom twee Wereldoorlogen 1900-1950
De Eerste Wereldoorlog / Weduwe van Indië en Mekka voor spruwlijders / Verzuilde zorg / De Tweede Wereldoorlog
De medische en chirurgische opleiding
De Haagse ziekenhuizen en verpleegsteropleidingen: Dr Karl Landsteiner in het Rooms-katholieke Haagse ziekenhuis (1920-1922) / De toestand van de ziekenhuisgebouwen na de Tweede Wereldoorlog
Tuberculose de belangrijkste volksziekte
Medische boekproductie in de eerste helft van de twintigste eeuw: Boekproductie direct na de Tweede Wereldoorlog / De eerste en laatste Haagse medische boeken

Kaderteksten

Bijlagen
Overzicht Haagse medische boeken 1600-1950
De Hage-professoren
Haagse Doctores medicinae 1392-1900
Haagse chirurgijns 1437-1866
Haagse vroedvrouwen 1376-1903
Haagse apothekers 1397-1900
Artsen in de Haagse gemeenteraad 1811-1940
Chronologisch overzicht Haagse ziekenhuizen 1800-2000

Geraadpleegde archivalia en literatuur
Index van namen

Barend Haeseker (Amerongen, 1942) studeerde na zijn Haarlemse middelbare schooltijd geneeskunde aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam. Na een eerste kennismaking met de psychiatrie te Santpoort, huisartsgeneeskunde in Amsterdam, Monninckendam en Nieuw-Vossemeer, bedrijfsgeneeskunde in Volendam en tropengeneeskunde in Malawi en Indonesië, viel de beslissende keuze op de plastische, reconstructieve en handchirurgie in Wales (Chepstow) en Rotterdam. Van 1982-2004 was hij werkzaam in het Gemeenteziekenhuis, het Juliana kinderziekenhuis en het Nederlands Zeehospitium in Den Haag. In 1983 volgde zijn promotie in Rotterdam over Dr J.F.S. Esser and his influence on the development of plastic and reconstructive surgery, een medisch-historisch proefschrift over het ontstaan van de plastische en reconstructieve chirurgie in de Eerste Wereldoorlog. Medisch-historische studies verschenen in diverse tijdschriften en boeken. In 2007 verscheen eveneens in Rotterdam het boek De geschiedenis van het HagaZiekenhuis 1823-2007, geschreven in samenwerking met Prof dr M.J. van Lieburg.