Het ‘doktersboek’ van Douwe Ales

De medische aantekeningen en recepten van een Friese boer uit 1699
Met medewerking van Jan Wymenga en Irene Nierstrasz
cover
/i/bnr/horizontal_solution_PP.gif
Paperback, 256 pp, illustrated, 2011
ISBN-10: 90-5235-206-2
ISBN-13: 978-90-5235-206-0
Price: € 29.50

"Tekstbezorgers Jensma en Van Lieburg leveren werkelijk een verbluffend staaltje historische tekstanalyse, compleet met een fraaie uiteenzetting van de medische context waarin we dit 'Doktersboek' moeten begrijpen."

Atte Jongstra, NRC Boeken, 8 juni 2011. www.nrcboeken.nl/recensie/een-kikker-tegen-de-kanker

Beschrijving

Jarenlang noteerde de Friese boer Douwe Ales (1682-c. 1714) allerlei mogelijke middeltjes voor de meest uiteenlopende ziekten en kwalen. Hij verzamelde uit oude bronnen en via mondelinge overlevering zo bijna zeshonderd recepten met plantaardige, dierlijke en chemische ingrediënten. Daarbij kopieerde hij ook bezweringsformules, astrologische gegevens, bijzonderheden over chirurgische behandelingen en allerlei diagnostische wetenswaardigheden. De beide 'dokters boeken' die zo ontstonden zijn in deze uitgave voor de moderne lezer - en misschien zelfs wel voor de nieuwsgierige gebruiker - toegankelijk gemaakt.

In de 'doktersboeken' van Douwe Ales wordt de medische wereld rond 1700 weerspiegeld, een wereld waarin allerhande reguliere en irreguliere medische beroepsbeoefenaren optraden. Ze luisterden naar de klachten waarmee patiënten zich aan hen presenteerden en in hun adviezen en hun beroepspraktijk speelde een diepgeworteld magisch denken een opmerkelijke rol. Zowel het aanbod als de vraag op de medische markt werd er in sterke mate door bepaald. In een uitvoerige inleiding maken de bewerkers van het handschrift deze wereld inzichtelijk.

Inhoud

Ten geleide
Woord vooraf

HOOFDSTUK EEN - INLEIDING

HOOFDSTUK TWEE - DOUWE ALES (1672-c. 1714)
De Friese Wouden / De Kooten en Eestrum / Douwe Ales' voorgeslacht / Douwe Ales

HOOFDSTUK DRIE - HET HANDSCHRIFT
Herkomst / Voorkomen / Datering / Taal / De herkomst van de recepten / Nummering van de notities en recepten / Titia van Harinxma / Douwe Ales' positie op de medische markt / Wonderdokter?

HOOFDSTUK VIER - HET RECEPTENBOEK ALS MEDISCH-HISTORISCHE BRON
Receptenboeken: gidsen voor de medische en farmaceutische praktijk / Receptenboeken: stille getuigen van een volksgeneeskundige cultuur / De niet-farmaceutische passages in Douwe Ales' receptenboeken / Douwe Ales' receptenverzameling
De indicaties: Koortsen; Oedeem; Kanker; Intoxicaties; Huidziekten; Overige algemene ziekten; Aandoeningen van het hoofd; Psychische aandoeningen; Hoofdhuidziekten; Aandoeningen van het gelaat; Oogaandoeningen; KNO-ziekten; Mond- en tandziekten; Borstkwalen; Maag-darm-leverziekten; Blaasziekten; Genitale en venerische ziekten; Vrouwenziekten; Bewegingsorganen; Wonden en zweren; Pest
De ingrediënten: Dranken en vloeistoffen; Planten en plantenproducten; Dieren en dierproducten; Menselijk materiaal; Farmaceutische en chemische middelen
Bereiding, dosering, toediening en werking: Bereiding; Dosering; Locus en modus applicandi; Werking

HOOFDSTUK VIJF - EPILOOG: MAGISCHE MEERWAARDE
Verantwoording van de tekstuitgave

DE RECEPTENBOEKEN

EERSTE BOEK
A. Uroscopie I / B. Uroscopie II / C. Astrologie / D. Recepten I / E. Chirurgie, materia chirurgica / F. Recepten II / G. Bezweringen I / H. Recepten III / I. Maten en gewichten

TWEEDE BOEK
J. Uroscopie III / K. Recepten IV / L. Genealogie / M. Bezweringen II /

BIJLAGEN:
1. GLOSSARIUM
2. MATEN EN GEWICHTEN
3. LIJST VAN BOTANISCHE NAMEN, BEHORENDE BIJ DE PLANTAARDIGE INGREDIËNTEN

LITERATUUR

Auteur

Jan Wymenga (1927) studeerde geneeskunde en was werkzaam als chirurg te Stadskanaal. Geïnspireerd en gefascineerd door een oud medisch handschrift in het familiearchief van zijn vrouw Fokje Veltman (1923), volgde hij na zijn pensionering een cursus paleografie aan het Rijksarchief te Leeuwarden en entameerde hij de voorliggende uitgave van het 'Doktersboek van Douwe Ales'.

Irene Nierstrasz-Ledeboer (1941) volgde op latere leeftijd (1986-1987) de opleiding tot middelbaar archiefambtenaar aan de Rijksarchiefschool te Den Haag. Vanaf 1986 was zij werkzaam op het Rijksarchief in Friesland te Leeuwarden, thans Tresoar. Zij hield zich in het bijzonder bezig met het inventariseren van familiearchieven. Daarnaast bekwaamde zij zich in de paleografie en gaf daarin een aantal jaren les. Uit deze interesse heeft zij de teksten van dit boek getranscribeerd.

Goffe Jensma (1956) studeerde geschiedenis en filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2004. Hij werkte onder andere voor de Fryske Akademy te Leeuwarden van waaruit hij van 2006 tot 2008 bijzonder hoogleraar Friese taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam was. Deze posities verruilde hij in 2008 voor een gewoon hoogleraarschap in de Friese taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het meest publiceert hij over onderwerpen uit de Friese cultuur- en literatuurgeschiedenis en het liefst schrijft hij daarover zo dat deze onderwerpen in een bredere context tot hun recht komen.

Mart van Lieburg (1951) studeerde geneeskunde te Rotterdam en werd in 1978 benoemd tot hoogleraar geschiedenis der geneeskunde aan de Vrije Universiteit (Amsterdam). Na zijn promotie (1986) werd hij tevens bijzonder hoogleraar medische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Sinds 1997 is hij gewoon hoogleraar te Rotterdam (nu Erasmus Universitair Medisch Centrum) en sinds 2003 honorair hoogleraar te Groningen (UMCG). Voor de artsenorganisatie KNMG beheert hij sinds 1989 de Bibliotheca Medica Neerlandica (Universiteitsbibliotheek Amsterdam). Zijn publicaties gaan over de medische geschiedenis van Nederland.